Le manuscrit Géorgien 3 Bibliothèque Nationale Richelieu

°

°

 

retour Page d'accueil

retour menu

დაბრუნება პირველ გვერდზე  დაბრუნება ქართულ მენიუზე

 

რიშელიეს საფრანგეთის ნაციონალური ბიბლიოთეკის მიერ ქართული#3#

მეXIII  დაXVაუკუნე  ხელნაწერის შესწავლა და რესტავრაცია

Etude et Restauration du  manuscrit Géorgien 3 XIII et XVesiècles par la Bibliothèque Nationale Richelieu

 

 

 

 

 

8èNuskhuri, Mkhedruli &Khutstsuri


 

9èListe des photos  et shémas  av ec   leurs mignatures

fotosuraTebi

 

 

 


 

voir Vidéo

 


 

En Mars 2008,le Centre National des Manuscripts m'a demandé mon concours  pour la concrétisation d'un projet de *symposium lancé auprès de la Bibliothèque Nationale Richelieu  et devant être organisé à Tbilissi  en octobre 2008 en présence d'éminents spécialistes internationaux  de la restauration de manuscrits anciens.

*  Symposium international "Manuscrit géorgien" auquel ont participé des scientifiques de différents pays.

*საერთაშორისო სიმპოზიუმიქართული ხელნაწერი და მასში მონაწილეობას იღებდნენ მეცნიერები სხვადასხვა ქვეყნიდან.

 

*

J'ai donc pris contact avec Monsieur Jean-Yves Sarrazin, chef du département des restaurations,pour organiser ma mission dans le temps

 

 Jean-Yves Sarazin à propos de son métier passionnant  Vidéo 1

 

 Jean-Yves Sarazin à propos de son métier passionnant  Vidéo 2

 

Jean-Yves Sarazin à propos de son métier passionnant Vidéo 3

 

 

 

Avec l'aide de Makuka Kudava, Ambassadeur de Géorgie en France à l'époque,   les interventions & rencontres ont été planifiées. .

Mes interventions se sont étalées sur 3 mois et c'est le 3 juin 2008 qu'a eu lieu la présentation et prise de vue finale faite par la chaîne de télévision géorgienne Roustavi 2, en présence d'Ekaterine  Enoukidze ( première conseillère d'Ambassade) et de Maya Gogsadze ( Roustavi 2

voir Vidéo

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

Le manuscrit Géorgien 3 appartient à un ensemble cohérent de documents anciens écrits en alphabet mkhedrouli conservés au département des manuscrits de la Bibliothèque nationale de France. Il s’agit d’un recueil de prières utilisé par les membres de l’Eglise géorgienne Ordo divinorum officiorum Ecclesiae Iberae orientalis.

Les textes rassemblés en volume au XVe siècle ont été écrits entre les XIII et XVe siècles et se composent d’un calendrier exhaustif des saints et des fêtes à célébrer, de brèves leçons extraites de la Bible, des passages de l’histoire de la vie du Christ, de la sagesse de Salomon, de Zacharie et de Jérémie. La célébration des saints et des fêtes est inspirée de la liturgie de Jérusalem.

Le calendrier renferme à la date du 7 mai la traduction en géorgien (alphabet) mkhedrouli d’une lettre de Cyrille de Jérusalem à l’empereur Constantin, relative à l’apparition d’une croix miraculeuse. Sur l’intérieur de la reliure, une note en italien précise que ce manuscrit « fut envoyé de Géorgie, en 1731, par le chef des missionnaires capucins »[1], Sevin et apporté à la bibliothèque du roi, tandis que d’autres notes nous apprennent quels ont été ses différents possesseurs : Démétrios, Iohann, David.

 

Le mkhedrouli comme le khoutsouri, auquel il s’apparente, est un alphabet qui permet de transcrire la langue géorgienne. Le support du recueil de prières est en parchemin et compte 54 cahiers hétérogènes, soit 387 feuillets (365 mm x 260 mm) sur lesquels le texte se déploie en deux colonnes. La reliure se rattache aux reliures orientales gaufrées de type arménien et mesure 370 mm de hauteur par 275 mm de largeur (une partie du dos compris dans cette valeur). N’ayant subi aucune intervention, celle-ci offre aux chercheurs, le témoignage précieux d’une forme de couture et de technique de reliure ancienne du XVe siècle. (photographie 1 livre debout ouvert et 2 une page de texte)

 

Description de la reliure et étude de la structure

La reliure en plein cuir de chèvre brun sur ais (plats) aux tranches irrégulières avec traces de fermoirs et demi rabat portefeuille en gouttière, montre un fort usage du recueil de prières durant la liturgie ; son état de conservation avant traitement était jugé médiocre (photographies 3 avant restauration

 

), ce dont témoignaient les cuirs frottés, les ais fendus (mobiles) sans rupture du cuir, les angles des plats émoussés et lacunaires, les mors fendus aux coiffes, le rabat froissé, les tranchefiles usées et les passes des bâtis distendus. Enfin, on observe que la reliure a subi une réparation grossière sur la coiffe supérieure ainsi que l’ajout, au début du XXe siècle, de quatre gardes volantes de papier à base de pâte de bois en début et en fin de volume.

 

Le cuir des plats et de la gouttière a été estampé (pression sur un cuir humide d’un outil chaud en fer pour laisser un motif) mais de manière dissymétrique. Sur le plat supérieur, l’artisan a tracé une étoile à dix branches réalisée avec un jeu de filets et de petits fers (amande et petite fleur) sertie dans un carré en filet simple ; un encadrement de filets doubles à 40 mm environ du bord des plats ; un jeu de double filets simples en double encadrement sur le pourtour du plat ; des petits fers en croix (amande) entouré en carré (petite fleur) qui sont avec la rosace les symboles christiques par excellence.

Tandis que sur le plat inférieur, l’artisan a opté pour une iconographie différente avec une rosace centrale composée de filets doubles en arcs et de petits fers en remplissage serties dans un jeu de trois cercles concentriques dont le plus large est de double filets et petits fers (petite fleur) en remplissage ; un encadrement de filets doubles avec dans les angles un jeu de filets simples en éventail à 40 mm environ du bord des plats ; une alternance de deux petits fers (amande et petite fleur) en encadrement dans l’intervalle entre les jeux de filets d’encadrement.

 

Sur le rabat, l’artisan a exécuté une croix réalisée au filet double avec un remplissage de petits fers alternés (amande et petite fleur) ; un encadrement au filet double sur le pourtour. Sur le dos, on observe une série de traces verticales au repoussé (incisions) dans un encadrement d’un filet simple estampé auquel s’ajoute un filet simple horizontal estampé à 10 mm en tête et 20 mm en queue. Le relieur et l’artisan pour l’estampage ont utilisé quatre outils en fer. (schémas 1 et 2)

 

Les ais qui composent la reliure sont en bois de cèdre soit de type résineux. L’ais supérieur mesure 370 x 245 x 12 mm en trois pièces ; deux pièces 360 x 45 et 360 x 200 mm maintenues par 4 liens de ficelle passant par 8 trous sans emploi de colle ; une pièce 10 x 245 mm collée sur la tranche supérieure des deux précédentes.

L’ais supérieur comporte un biseau interne commençant à 50 mm de l’angle de tête et finissant à 50 mm de l’angle de queue. Ce biseau aide à la prise en main lors de l’ouverture du volume. On trouve trois perforations à 45 mm en gouttière correspondant aux clous d’attache des lanières de fermoir (voir schéma 3).

L’ais inférieur mesure 360 x 245 x 12 mm et se compose de deux pièces 360 x 45 et 360 x 200 mm maintenues par 4 liens de ficelle passant par 8 trous sans emploi de colle. On trouve trois perforations à 45 mm en gouttière correspondant aux lanières de fermoir (voir schéma 4). Il n’est pas étonnant de constater l’assemblage de plusieurs pièces de bois pour former les deux plats de la reliure étant donné les dimensions importantes du manuscrit.

 

Les bâtis et tranchefiles

Une série de 5 perforations alignées à 60 mm du bord de chaque ais en tête et en queue sert de circulation aux fils des bâtis (visibles sur les schémas 3 et 4). Ces bâtis maintiennent l’âme de la tranchefile. La tranchefile d’origine se présente comme un chevron à chapiteau rouge, noir, écru (voir schéma 7). Cette technique est expliquée dans le livre édité par la Bibliothèque nationale de France en 1989 , Les tranchefiles brodées, étude historique et technique (p. 78-79, modèle n° 26 mais le schéma de cette étude est inversé par erreur).

 

La couvrure

La pièce de cuir est une pleine chèvre brun foncé aux angles coupés. Les remplis de cuir des coiffes sont coupés aux mors, aux débuts et aux arrêts des tranchefiles. La parure des remplis de cuir est modérée et la découpe est irrégulière (voir schéma 8)

 

Le rabat

Le rabat est composé d’une pièce de cuir collée sur une pièce de tissu et rempliée sur 20 mm environ en tête, en queue et en gouttière. Ce rabat correspond en gouttière à l’épaisseur du corps de l’ouvrage soit 50 mm à l’origine avant que le dégât d’eau n’ait fait onduler le parchemin, la pièce se prolonge au contreplat inférieur sur 70 mm environ et a été collée avec une colle animale au contre plat par-dessus la garde et les remplis de la couvrure (voir schéma 8)

Les fermoirs

Trois perforations à 45 mm en gouttière correspondent aux clous d’attache sur l’ais supérieur et trois perforations à 45 mm en gouttière correspondent aux lanières de fermoir. Des restes de lanières sont toujours visibles au contreplat inférieur (voir schéma 8).

 

 

Les Gardes

Des demi-gardes en textile contre collées aux plats et au verso du rabat s’ornent de motifs polychromes imprimés auxquelles on a ajouté dans le but de protéger d’avantage les feuillets de parchemin, quatre gardes volantes en papier acide en début et en fin de volume. Sur la première garde ancienne apparaît outre l’étiquette de rondage, une étiquette de papier indiquant d’une part que le manuscrit était composé lors d’un inventaire en 1897 de 387 feuillets et de 16 feuillets lacérés sans plus de précisions et d’autre part l’insertion suivante :

 « C’est un manuscrit Georgien dont les caracteres ressemblent aux caracteres armeniens ils ont été faits en 1182 par Isaac et Mesatov ces fameux philosophes qui composerent les caracteres armeniens et georgien ces derniers ressemblent beaucoup aux autres quoy qu’ils soient extremement different ainsy je ne puis pas dire ce que contient ce manuscrit. Le Sr Isaye, Georgien, m’a dit que le caractere de ce ms etait Georgien, et que la langue en etait aussi Georgienne, mais particuliere a la liturgie aussi bien que le caractere ».

Sur la dernière garde volante on trouve la note manuscrite en italien citée précédemment.

 

Etat de conservation

L’état de conservation était jugé médiocre pour l’ensemble du volume manuscrit à l’exception

 de la couture et du support de couture qui ont été préservés. Un constat précis a permis de

 révéler combien ce manuscrit à manquer de soin au cours dans les siècles anciens dans des

 manipulations incessantes et sans précaution. Les feuillets cornés, très déformés, contenaient

 une poussière excessive, sont teintés d’auréoles provenant d’un dégât des eaux bien antérieu

r à son entrée à la Bibliothèque nationale.

 

Au XXe siècle, les premiers feuillets ont été réparés avec du papier acide. 192 d’entre eux ont été lacérés – marges ôtées – avec quelques lacunes du texte, 13 feuillets ont brûlés dans l’angle de marge inférieur, 88 fonds de cahiers fendus en tête, 103 fonds de cahiers fendus en queue, 51feuillets nécessitant une restauration, 9 sutures sur la surface du parchemin étaient à reprendre et le feuillet de parchemin 356 a été inséré après le rassemblement des textes et tenait par deux liens de fil à la languette du feuillet 355. (schéma 9)

 

La consultation du manuscrit en salle de lecture constituait un risque d’accélération de son

 mauvais état sanitaire et de perte de feuillets, arguments suffisant pour entreprendre la

 restauration des feuillets de parchemin et de la reliure. L’analyse des matériaux et des

 techniques associée à l’étude historique du manuscrit Géorgien 3 délimite un champ d’actions

 appropriées et limités aux éléments endommagés de manière à mettre en valeur la reliure

 

 ancienne afin que les chercheurs puissent apprécier l’authenticité de ce précieux témoignage

 de l’artisanat d’art ancien.

 

 

Synthèse de restauration

En préalable à toute intervention, le titulaire des travaux doit s’assurer de la complétude du document, c’est-à-dire l’inventaire appelé collation des feuillets. Compte tenu des nombreuses lacunes, le volume a été collationné par le restaurateur puis confié à un conservateur du département des manuscrits pour une contre visite. La visite a montré une importante différence entre le nombre de feuillets indiqués comme étant lacérés en 1897 (16 feuillets) et le nombre constaté à l’entrée dans le service en 2004 (192 feuillets) cependant, le niveau important d’empoussièrement des feuillets jouxtant les lacunes conforte l’hypothèse d’une lacération ancienne mais néanmoins postérieures à 1897.

Les traitements initiaux ont consisté à retirer les réparations grossières du début du XXe siècle telles que le cuir collé par-dessus la coiffe supérieure, les cahiers de gardes de papier acide et les fonds de cahiers également en papier acide. Les pièces de papier comportant des notes manuscrites ont été déposées à l’aide de cataplasme de papier absorbant imprégnés de méthylcellulose en solution aqueuse à 10 grammes par litre puis remis à plat et rangés avant remise en place à la fin des travaux.

Un gommage minutieux des feuillets a été entrepris en utilisant des gommes pur latex pour les grandes surfaces et des gommes crayon vinyle pour les parties en creux du parchemin déformé. Un dépoussiérage a été réalisé à l’aide d’un aspirateur muni d’un filtre absolu et d’un variateur de puissance et en utilisant des brosses douces. Les feuillets cornés aux angles ainsi que ceux de tête ou de queue fendus et cornés ont été remis à plat en utilisant un générateur de vapeur froide par ultrasons.

La restauration des feuillets de parchemin

L’évolution physique du manuscrit posait une nouvelle problématique en matière de restauration. Tandis que la couture présentait toujours une bonne résistance, le corps d’ouvrage en parchemin offrait une forte variation physique.

Il a été décidé d’utiliser du papier japonais à la place du parchemin d’apport pour rabouter les fonds fendus en tête et queue. Du papier pur kozo 40 grammes a été teinté dans un bain d’eau et de terres d’Italie afin de ne pas modifier les qualités mécaniques de cette fourniture. Des pièces ont été préparées en utilisant un crayon à eau puis taillées par déchirure de façon à disposer de deux pièces identiques par fond.

 

Les pièces de papier ont été collées avec un amidon de riz en prenant le parchemin en sandwich. La situation des dégradations permet de réaliser ce type de greffes ; le papier japonais étant un matériau peu résistant au frottement, il est indispensable qu’il soit le moins accessible aux manipulations.

 

 

Du parchemin a été préparé pour les restaurations des feuillets le nécessitant. Ce parchemin d’apport a été préalablement teinté avec un mélange en solution aqueuse d’encres de chine, de terres d’Italie et d’extraits végétaux. La couleur de base étant atteinte, le parchemin a été mis en extension sur un cadre de séchage. Une fois sec, des pièces ont été découpées puis clivées à la main par arrachage de façon à obtenir un matériau très fin pour restaurer les déchirures. Les lacunes ont été comblées par la pose (au verso de préférence) de pièces découpées aux dimensions comprises entre 5 et 10 mm puis élaguées au bistouri et enfin collées avec un amidon de pomme de terre.

Les sutures dont les fils avait disparu en raison des manipulations sur une longue période ont été remplacées par du fil de lin en humidifiant chaque point pour ne pas risquer de provoquer de déchirure. Le feuillet manuscrit ajouté postérieurement a été cousu par un fil de lin au talon duquel il était déjà fixé. Une mise au ton ponctuelle a été nécessaire sur les feuillets les plus foncés.

Le plat inférieur a été déshabillé du cuir de couvrure pour accéder au dos du corps d’ouvrage sans inciser le cuir des mors de la reliure. Deux demi gardes volantes de parchemin ont été ajoutées au début et à la fin de façon à préserver de tout frottement le texte du manuscrit en contact avec les contre plats.

Ces gardes ont été placées après démontage des premier et dernier cahiers à cheval sur les fonds de ces derniers puis l’ensemble a été recousu en prenant les talons des tissus des gardes contrecollées. La toile du dos a été recollée au corps de l’ouvrage avec un amidon de pomme de terre. Les bâtis/tranchefiles ont été fixés de nouveau par une « sur-couture » de fil de lin en reprenant les fonds restaurés, ce qui a permis de redresser les tranchefiles en tête et queue. Du bois de bouleau a été utilisé pour renforcer les angles émoussés.

Des contre pièces ont été taillées au ciseau puis collées avec de la colle de poisson à froid, des serre joint et deux journées de séchage plus tard, les pièces d’angles ont été affinées au ciseau. Du cuir de chèvre grain ancien au ton le plus approchant a été utilisé pour la restauration de la couvrure. Le cuir a été travaillé à la même épaisseur que le cuir ancien, puis des pièces ont été posées à l’aplomb des zones lacunaires avec de la colle d’amidon de pomme de terre. Après séchage, le cuir ancien a été appliqué sur le cuir d’apport et le contour des lacunes a été tracé avec un outil fin pour tracer les zones d’élagage.

Des scalpels de différentes dimensions ont été utilisés pour retirer le cuir neuf en surplus. Le cuir ancien a été collé puis les jonctions de lacunes incrustées dans les pièces neuves. Les cuirs ont été nettoyés avant la réalisation des mises au ton et leurs entretiens. Le rabat a été remis en forme en utilisant le générateur de vapeur à ultrasons puis mis à sécher dans des feutres.

Une boîte de conservation a été réalisée aux dimensions afin d’augmenter la préservation du document en magasin. Pour l’ensemble des traitements de sauvegarde, 283 heures ont été mobilisées auxquelles il faut ajouter les très longues périodes de séchage.

 

(photographies 4 et 5)

[1] « Tiflis, 14 jan 1731. Mando un libro antico giorgiano di lingua scritta e carattere che noi diremmo Ordo Divinorum officiorum Ecclesiae Iberia Orientalis seu Giorgianorum. Quale la sua carita favorira presentare da nostra parte a sue Eccellenza procuraremo ancora altri. Questa lettera dal patre prefetto de patri Capuccini Missionarii in Giorgia fu mandata al Patre Custode de fratri capucini di Constantinopoli et ricevuta li 3 7bre 1731 ».

" TIFLIS, le 14 janvier 1731.
J'envoie un ancien livre géorgien, de langue écrite et caractère, qu'on pourrait définir Ordre des Offices Divins de l'Eglise d'Ibérie Orientale ou, pour mieux dire, des Géorgiens.
A ce livre, que votre charité (=gentillesse, votre bonne grâce) voudra présenter de notre part à Son Excellence, d'autres en suivront
(=cette phrase, elle n'est pas bien écrite en italien du point de vue de la grammaire, mais le sens est celui que j'ai traduit).
Cette lettre fut envoyée par le Père Préfet (c'était le titre qui avait valeur d'Eveque, qui prenait un homme d'église important en terre de mission) des Pères Capucins Missionnaires en Géorgie au Père Gardien des frères capucins de Constantinople et reçue le 3 Septembre 1731"

 

[1] « Tiflis, 14 jan 1731. Mando un libro antico giorgiano di lingua scritta e carattere che noi diremmo Ordo Divinorum officiorum Ecclesiae Iberia Orientalis seu Giorgianorum. Quale la sua carita favorira presentare da nostra parte a sue Eccellenza procuraremo ancora altri. Questa lettera dal patre prefetto de patri Capuccini Missionarii in Giorgia fu mandata al Patre Custode de fratri capucini di Constantinopoli et ricevuta li 3 7bre 1731 ».

 

 

 

 

 

Nuskhuri

khutsuri

 

Mxedruli

 


 

 

                                                                                                          ჟაკ  სიკრი                                                                                                        

                                                                  რესტავრატორი, რიშელიეს სარესტავრაციო სამსახურის              

                                     მანსარტის სახელოსნოს ხელმძღვანელი,

                                                                    საფრანგეთის ნაციონალური ბიბლიოთეკა

 

ხელნაწერის ქართული 3  შესწავლა და რესტავრაცია

(ფოტოგალერეის თანხლებით მათი კომენტარი)

 


1.ხელნაწერი   Geo 3, რომელსაც წარმოგიდგენთ, განეკუთვნება ნაციონალურ ბიბლიოთეკაში დაცული ძველი მწყობრი დოკუმენტების რიცხვს.

2.კატალოგის შენიშვნის თანახმად, ესაა ქართულ ეკლესიაში მიღებული ლოცვების კრებული: კანონი წელიწადისაი, ანუ წმინდანებისა და დღესასწაულების ზუსტი კალენდარი, ბიბლიური საკითხავები, მაცხოვრის ცხოვრების ეპიზოდები, სოლომონის სიბრძნის, ზაქარიასა და იერემიას ფრაგმენტები. კალენდარი 7 მაისის დღესასწაულზე წარმოადგენს კირილე იერუსალიმელის მიერ  კონსტანტინე იმპერატორისადმი ნკუთვნილ  ჯვრის გამოჩინების საკითხავს. ხელნაწერი გადაწერილია  XIII-XV საუკუნეებს შორის (ბატონო ოთარ, ეს უზუსტობა გამოწვეულია ძველი, მაკლერისეული კატალოგით. რეალურად სამეცნიერო წრეებში ეს ძალიან ცნობილი ხელნაწერი გადაწერილია X-XI საუკუნეების მიჯნაზე. მე არავითარი უფლება არ მაქვს გავასწორო - სიკრის მოხსენება. მას უნდა შეუთანხმოთ), ყდა კი  XV -ით თარიღდება და განეკუთვნება აღმოსავლურ, სომხურის ტიპის (აქაც უზუსტობაა. სომხური და ქართული წიგნების აკინძვაში პრინციპული სხვაობაა. ეს ქართული ყდაა. რაც შეეხება ყდის ორნამენტს, ის აღმოსავლურ სივრცეში მსგავსია. მოხსენების ამ საკითხთან დაკავშირებით სიმპოზიუმზე გამოითქვა შენიშვნა. ესეც ბატონ სიკრთან უნდა შეთანხმდეს).

3.ყდის საცავ ფურცელზე, ბოლოში, იკითხება იტალიური მინაწერი: „გამოიგზავნა საქართველოდან 1731 წელს კაპუცინ მისიონერთა ხელმძრვანელის, სავინისმიერ და ეკუთვნის სამეფო ბიბლიოთეკას“. სხვა მინაწერები გვაცნობენ წიგნის სხვა მფლობელებს: დემეტრიოსს,იოანეს, დავითს.

4. ყდის ზედა და ქვედა ფრთების 4 საცავი ფურცელი დამატებულია მე-20 საუკუნეში. პირველ მათგანზე ინვენტარიზაციის ბეჭდის ქვემოთ სხვა დამატებითი განმარტების გარეშე იკითხება: 1897 წელი, 387 ფურცელი და 16 დაფლეთილი“. მოსდევს შემდეგი შინაარსის შემიშვნა: „ესაა ქართული ხელნაწერი, რომლის ასოებიც ჰგავს სომხურს.ისინი შეადგინეს 1182 წელს ისააკმა და მესატოვმა, ცნობილმა ფილოსოფოსებმა, რომლებმაც შექმნეს სომხური და ქართული ანბანები. ეს უკანასკნელნი უფრო მეტად ჰგვანან ერთმანეთს, ვიდრე განსხვავდებიან. ამიტომაც არ შემიძლია ვთქვა, რომელს ეკუთვნის ხელნაწერი.

შემდგომ, ოდნავ ქვემოთ: „ბ-მა ისაიამ, ქართველმა, მითხრა, რომ ასოებიცა და ენაც არის ქართული, მაგრამ უმეტესად საღვთისმსახურო“.

5. ფოტო, სამწუხაროდ, არ გვაძლევს საშუალებას გამოვკვეთოთ დროთა განმავლობაში შეცვლილი წიგნის ყველა დეტალი, ამიტომაც შევადგინეთ სქემა.

             აქ ზედა ფრთაზე დეკორი 4 ელემენტითაა შედგენილი:

-ათქიმიანი ვარსკვლავი შედგენილია ხაზობრივი ტვიფრებითა და მცირე შემავსებელი ტვიფრებით (ნუში და ყვავილი), რომლებიც მოჩარჩოებულია

.-ფრთის კიდეებზე ორმაგი ხაზოვანი მოჩარჩოება (დაახლოებით 40 მმ. );

-ყდის კიდეები მოჩარჩოებულია  ნუშისა და ყვავილის ორნამენტების მონაცვლეობით;

_ორმაგი ხაზოვანი საბორდიურე ტვირები;

-ჯვრულად განლაგებული ნუშის ტვიფრები,  კუთხეებში მცირე ყვავილის ტვიფრებით;

-უკანა მხარეს:

-ვერტიკალური  ხაზების სერია, მოჩარჩოებული მარტივი ხაზებითა და მარტივი ვერტიკალური ხაზებით თავსა და ბოლოში.

6.აქ ქვედა ფრთაა, რომლის დეკორიც შედგენილია 5 ხელსაწყოთი:

-ცენტრალური ვარდული შესრულებული ორმაგი თაღოვანი ხაზებითა და მცირე შემავსებელი ტვიფრებით, მოჩარჩოებულია სამი საერთო ცენტრის მქონე წრეწირით, რომელთაგან ყველაზე განიერი შექმნილია ორმაგი ხაზოვანი ტვირითა და  მცირე შემავსებელი ტვიფრებით (ყვავილი);

-საბორდიურე ორმაგი ხაზოვანი ტვიფრები კუთხეებში  მარტივი ხაზოვანი ტვიფრებით (დაახლოებით 40 მმ.);

-საბორდიურე ტვიფრებზე მონაცვლეობს მცირე ორნამენტები (ნუში, ყვავილი);

-ორმაგი საბორდიურე ხაზოვანი ტვიფრები;

ყუაზე იკითხება:

-ორმაგი ხაზოვანი ტვირებით შედგენილი ჯვარი ყვავილისა და ნუშის შემავსებელი ტვიფრებით;

- კიდეზემო იკითხება სამი ორმაგი ხაზოვანი მოჩარჩოება.

7. (ფოტო) ახლა შევიხედოთ ხელნაწერში

8. წიგნის კორპუსის აგებულება

              სარესტავრაციო საქმის უპირველესი ამოცანაა დააზუსტოს წიგნის კორპუსის აგებულება. ხელნაწერის უმეტესი ნაწილი პაგინირებულია XVIII ან XIX სს-ში, ინვენტარიზაციის დროს. საჭიროა სქემის შედგენა, რათა გაირკვეს რვეულების აკინძვის, შეკვრის მეთოდი.აქ თვალნათელი განსხვავებები ჩნდება; 54 რვეული უსწოროდ, არაერთგვაროვნადაა აკინძული. სქემა საჭიროა, რათა ფურცელთა ხელახალი ჩამაგრების დროს შევინარჩუნოთ თავდაპირველი ფორმა, სწორად განვათავსოთ მკინძავი ძაფი და კაპტალის კარკასი.

9. ხელნაწერის ფიზიკურ დამუშავწებამდე უნდა განისაზღვროს ძირითადი ამოცანა.  Geo.3-ის შემთხვევაში შევადგინე მცირე ჩანახატები, რომლებიც დაგეხმარებათ აღიდგინოთ  XV -ში ყდაზე შესრულებული სამუშაოები და ამავე დროს ეს სქემა დაგეხმარებათ ამავე ეპოქის ყდების რესტავრაციაში.

10. ზედა ფრთა

ფრტები გაკეთებულია კედარის ხისაგან. ესაა ამ პერიოდის ყდის უპირველესი ელემენტი. აქ ზედა ფრთა (370X245 X12მმ) შედგება სამი ნაწილისაგან:

 -ორი ნაწილი (360X45X200 მმ ) შეერთებულია 4 შემაკავშირებელი ძაფით, რომლებიც გადის 8 ხვრელში.

-1 ნაწილი (10 245 მმ) დაკრულია ზედა შემონაჭერზე.ფრთა შეიცავს შიდა ირიბად ჩამოჭრილ კუთხეს (იწყება 50მმ. ზედა კუთხეში და თავდება 50მმ. ქვედა კუთხეში). იგი ხელს უწყობს ყდის დამაგრებას გაშლის დროს აქვეა სამი ხვრელი ღარზე თასმების დასამაგრებელი სამსჭვალებისთვის. მარჯვენა ხვრელები ეხმარება ნაკერის დამაგრებას.

11. შიდა ფრთა.

შიდა ფრთა (360X245X12) შედგება ორი ნაწილისაგან: (360X45 და  360X200 მმ.) გადაბმულია ორი შემკვრელი ძაფით, რომლებიც გადის რვა ხვრელში. ღარზე თასმებთან დაკავშირებული სამი ხვრელია ნაკერის დასამაგრებლად. მარცხენა ხვრელები ამაგრებენ ნაკერს.

12. ზედა ფრთის ნაწილების გადაბმა.

შუა საუკუნეების ყდების მთლიანობა მოძრავია, რადგანაც ისინი შდგება ფენებისაგან. მცირე ზომისაა. აქ თავისებურება მდგომარეობს ნაწილების წებოს გარეშე მცირე თოკით გადაბმაში.

13. ნაკერის შუა გულის თავისებურება.

ერთი მხრივ შეკრული ფრთები. ყდაზე გაკეთდა ნახვრეტები ნაკერის შუაგულისა და კიდეების განსათავსებლად,  რათა ნაკერი არ ამობურცულიყო.

14. ნაკერის შუა გულის დამაგრება. ამ ტიპის ყდებზე ზედა ფრთა ემსახურება შეკვრას.  თოკი ბალთებით გადის ფრთებში.

15.კორპუსის  გრეკაჟი.

რვეულები  თოკების განსათავსებლად ჩაჭრილია გრეკაჟის მეთოდით. გრეკაჟი საშუალებას აძლევს ნაკერს ისე ჩამაგრდეს ყუაში, რომ არ გამოიკვეთოს ტყავის ჩვეშ. სწორედ ამას უწოდებენ გრძელ ყუას. ესაა საერთო ნიშანი შუა საუკუნეების აღმოსავლური, ორთოდოქსული, ისლამური და კოპტური ყდებისა.

 16. პირველი რვეულის კერვა.

პირველი რვეული განლაგებულია, რათა გაიკეროს. მასზე არის მჭიდროდ განთავსებული ყდის საცავად განკუთვნილი ტილო. ესაა დაბეჭდილი ქსილოგრაფით ფერადოვანი ქსოვილი.

17. კერვა: დაწყება.

ესაა კერვის სქემა. სამი ორმაგი თოკის შუაში კიდევ ორი ორმაგი თოკი და ერთი ძაფი ნაქსოვის დასახმარებლად, სელის ძაფი მთელ სიგრძეზე. კერვის ძაფი გადის ყოველი რვეულის საფუძველში, გამოდის გრეკაჟის ნაჭდევებში, ეხვევა ზონარებს და შემდეგ გადის ნაქსოვისკენ, გარს ერტყმის ზონარს რვეულში გავლამდე. ასეა შემდეგ რვეულამდე.

18. დასრულებული კერვა.

აქ არის დასრულებული კერვის სქემა. ბოლო რვეულზე მჭიდროდ დამაგრებულია ქსოვილი, განკუთვნილი ქვედა ფრთის საცავად.

19. გარეთა ფრთის შეერთება (ბმები) და ნაკერის ნაწილების დამუშავება.

ზედა ფრთა შეკრულია და ყდაზეა ხვრელები კორპუსის დასამაგრებლად.

20. გარეთა ფრთის ფიქსირება.

თოკები გასულია ხვრელებში და ქმნის ნასკვებს ლაგამში.

21. ყუის დაწებება და დამუშავებული ქსოვილის დამაგრება.

რვეულების ძირი და წებებულია და ქსოვილი მჭიდროდაა გადაკრული ყუასა და ხის დაფებზე.

22. კარკასის მომზადება.

ქსელი ნაქსოვი ემსახურება ჩონჩხის დამაგრებას.

23. კარკასის გასასვლელის გახვრეტა

ხვრელები ფრთის თავსა და ბოლოში კეთდებოდა კარკასის ძაფების შემდეგ, რომლებიც ფრთის წიბოებზე ინარჩუნებდა ბაწარს.

24. კარკასის აგება.

ბოლოს იგებოდა. ძაფი გადის ფრთებში, შემდეგ ყოველ რვეულის შუაშჳ და საპირისპირო ფრთაზე თავდება.

25. Geo. 3-ის კარკასის დეტალები და კაპტალი.

26. კაპტალის შექმნა.

კაპტალი ნაქსოვია ზიგზაგისებურად ხამი (უხეში) წითელ-შავ სვეტისთავად. დამაგრებულია კარკასზე.

27. Geo. 3-ის კაპტალი.

28. სამოსი.

მუქი ყავისფერი ტარსიკონი (თხის ტყავი) არის სამოსი. მაგრამ გადაკვრამდე ყდა ყოველი ფრთის შიგნიდან იჟღინთება იმისთვის, რომ დაეკრას ტილო, რომელიც მაგრდება პირველ და ბოლო რვეულზე. ქსოვილი ეკვრის შიდა საცავს ტყავამდე.

29. შევსება

ნოტიო და დაწებებული ტყავი წიგნს ეკვრება ფრთებზე შიგნიდან ზურგის საპირისპირო მხარეს.

30. მეორე შევსება. ტყავი გადაეკვრა მეორე ფრთას.

31. ტყავის შემოჭრა

დასაწყისი და დასასრული ტყავის პერანგით შეივსო მას შემდეგ, რაც ტყავი შემოიჭრა კუთხეებში და კაპტალი დამაგრდა კუთხეებშივე.

32. სარქველის მომზადება

ტყავი ჩაიჭრა, რათა დამაგრებულიყო ქსოვილით დაბეჭდილ ჭრელ ქსოვილზე და გადაეკრა მას.

33. Geo. 3-ის სარქველი

34. სარქველის დამაგრება.

იგი დაუკავშირდა კორპუსის ღარს მთელ სიგრძეზე 50 მმ. სიღრმით. ვიდრე თასმების დაკარგვამ არ განაპირობა ეტრატის შეჭმუხნვა, ერთი ნაწილი მიუყვებოდა ფრთის შიდა მხარეს დაახლ. 70 მმ. სიღრმეზე და დაწებებული იყო მასზე ცხოველური წებოთი ქსოვილის კაპტალის ზემოთ. შევსებული იყო ტყავის სამოსით.

35. დეკორი და თასმები

დამთავრების შემდეგ უნდა შეიმკოს დეკორითა და შემკვრელი ტყავის თასმებით.

36. დაკარგული თასმები

37. კონსერვაციასთან დაკავშირებული პრობლემები

BNF საკონსერვაციო სამსახურის მიზანია დაუბრუნოს დოკუმენტებს დროთა განმავლობაში შეცვლილი სახე. რესტავრაცია ეფუძნება რამდენიმე პრინციპს:

-ნეიტრალურობა: დამხმარე მასალა საფრთხეს არ უნდა უქმნიდეს საბუთს.

-პროცესის შექცევადობა: ყდა, როგორც ყველა მექანიკური ობიექტი, მეტ-ნაკლებად სწრაფად ფუჭდება. ის დამოკიდებულია (მიჰყვება) რესტავრატორის მიერ განხორციელებულ საქმეს-მზრუნველობას.

-გულწრფელობა: რესტავრატორი შესაძლებლობის ფარგლებში არ უნდა ცვლიდეს დოკუმენტის თავდაპირველ იერს. ის ვალდებულია პატივი სცეს არსებულ ტექნიკას. Geo. 3-ის შემთხვევაში მე მბოჭავდა ერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა, რომ ეს XV -ის ყდა შემოკრული ჰქონდა მეტად დაზიანებულ ფურცლებს.

 38. კორპუსის მდგომარეობა

სარქველის თასმების დაკარგვამ მნიშვნელოვნად მისცა უფლება ეტრატს   ტომის მოცულობა გაზრდილიყო.

39. ფურცელის შეჭმუხვნა რვეულების საფუძველში.

ფურცლები საგრძნობლად შეიჭმუხნა და ეტრატიც გამუქდა. ეს, უთუოდ, ნესტისა და მაღალი ტემპერატურეს ბრალი იყო, შესაძლოა, ხანძრისაც.

40. ფურცელთა ჩამოჭრა

ბევრი აშია დაზიანებული იყო. ამგვარი რამ დაფიქსირდა 192 ფურზელძე (387-დან), რაც საყურადღებოა. ეს უმეტესად ფიქსირდება ქვედა აშიებზე და ასევე ღარებთან არსებულ აშიებზე. ამ ფოტოზე ჩანს თუ როგორაა განცალკევებული ფურცლები.

41

ქვედა აშიების შემოჭრა მოწმობს   მასალის, კაპტალის დამაგრებისა (საბჯენის) და ქვედა ნაწილში მისი გამძლეობის ნაკლს.

42 ძველი რესტავრაცია/შეკეთება

აღინიშნება ძველი რესტავრაციის ბევრი შემთხვევა. ამ თვალსაზრისით, განსხვავებული ფერის ერთი ფურცელი იყო მიმაგრებული ნაკერის (ნაწიბურის) მეშვობით. მარცხნივ ეტრატის ნაწილი, რომელზეც გამოირჩევა (შეიმჩნევა) ნაწერის ანაბეჭდი, გამოყენებული იყო ფურცლის მონაკვეთის შესაკავშირებლად, სადაც გადის ნაკერი.

43. ფართე ხედით, ეტრატი შეზრდილი, შეთვისებული კარკასის ძაფის ქვეშ.

44.

სხვა დამხმარე დეტალი განლაგებულია ნაკერის გასამაგლებლად უფრო ზუსტ ადგილებში.

45. კერვის ძველი დეფექტები.

აქ ჩანს, რომ ნაკერის ძაფი გადის ჩაჭრის გადაკვეთაზე, რაც ადასტურებს თვალსაზრისს, რომ ეს ჩაჭრები უთუოდ შესრულებულია XV -ში, ამ ყდის გაკეთების პროცეში.

46.

ძაფის ცუდი განლაგების ერთი მაგალითი: აქ იგი გადის ფურცლის ნაჭდევის/ნაკეცის გადაკვეთაზე (კვეთს ნაჭდევს).

 

47. ფურცელთა მკურნალობა _ 1. იაპონური ქაღალდი

დაკვირვებული დიაგნოსტიკის საფუძველზე ვირჩევთ მკურნალობის ხერხს. ამ კრებულთან დაკავშირებით, კოლეგებთან კამათის შემდგომ, გადაწყდა ამოგვერჩია ის გზა, რომლის შემდეგაც დოკუმენტი აღდგებოდა. ეს საფუძველია, მაგრამ მნიშვნელოვანია, რომ ეს ჩარევა დაიცავს ყდის მთლიანობას და დაზიანების გზებს, რომლებიც ქმნიან დოკუმენტის ისტორიას. ეტრატის რესტავრაცია პრინციპში ეტრატითვე უნდა მოხდეს. მაგრამ ამ პრინციპს რვეულების საფუძლის შემთხვევაში ექნებოდა შემაშფოთებელი შედეგი XV -ის კერვისათვის. ამ მონაკვეთისათვის მე ვირჩიე იაპონური ქაღალდი.

რადგანაც იაპონურ ქაღალდს აქვს კარგი ფიზიკური და ქიმიური თვისებები, გრძელი ბოჭკონეიტარული, მხოლოდ ის რჩებოდა, რომ ეს მასალა ოდნავ შეწინააღმდეგებოდა ხახუნს. სამაგიეროდ, რვეულის საფუძველი (ფსკერი) არის ზონა, რომელზეც მანიპულაციები იშვიათია. მეტიც, იაპონური ქაღალდის საჭიროებამ საშუალება მოგვცა გამოგვეყენებინა ქაღალდის ორი სახვევი, რათა `სენდვიჩის~ სახით აგვეო ორ-ორეტრატის ფურცლი და შეგვძლებოდა მათი ორ-ორად დამაგრება კრებულის კომპოზიციის სქემის დაცვით.

გამოყენებული იაპონური ქაღალდი არის კოზო (ეს სახელია იაპონური თუთის ხის ბოჭკოსი) 40 გრ. (12 1 . წონა) ეს ქაღალდი შეიღება იტალიური ნიადაგით ფიქსირებული 9 გრ. მეთილცელულოზი 1 . წყალში განზავებული ხსნარით. მიღებულია  ბაცი ფურცლების ფერი. მონაკვეთები მომზადდა თხევადი ფანქრით; შემდგომ აჭრილი, დაფლეთილი ადგილის მიხედვით  დეგრადირებულ საფუძველზე ორი იდნტური მონაკვეთის დალაგებით ქაღალდის მონაკვეთები დაწებდა ბრინჯის სახამებლით.

48.

ამ სურათზე ხედავთ, რომ იაპონური ქაღალდი კარგად შეერწყა ეტრატს.

49.

ამ სურათზეა მოკრძალებული ზომის აღდგენა.

50.

აქ ნათელი ნაწილი შეეფარდება დამატებულ იაპონურ ქაღალდს. ესაა დამატება, რომელიც შეგვაძლებინა კაპტალთან ფურცლების დაბრუნება. 191 . ამ მეთოდით აღდგა.

51. ნაწიბურები (ნაკერი)

ნაწიბურები გაკეთდა ეტრატის დამზადების დროს ეტრატის ნახევების გაფართოების თავიდან აცილების მიზნით ან ფურცელთა ხელახლა მისაბმელად. დროისა და მანიპულაციების წყალობით ძაფი ხშირად ქრებოდა. დიდი ხნის განმავლობაში ეს ნაჭრილობევები აღდგებოდა ხოლმე მონაკვეთების დაწებების დახმარებით, რომლებიც ამ დეფექტებს აქრობდა. დღეს ჩვენ ვათავსებთ ძაფს ძველ ხვრელში (ნახვრეტებში), ეს ოპერაცია ტარდება ეტრატის დარბილებით, მისი მოთავსებით ცივი ორთქლის ულტრაბგერით გენერატორში. ეს მეთოდი საშუალებას გვაძლევს მივანიჭოთ მოქნილობა ეტრატს წყლის თხევადი ფორმით მიწოდების გარეშე. სელის ძაფი ნემსით გადის დაფლეთის რისკის გარეშე. გაშრობა შემდგომ დამხმარე მუყაოზე პრესითა და მარწუხებით.  ნახატის დაცულია  მატყლის თექით. 9 ნაწიბურს სჭირდება აღდგენა.

52. ფურცელთა მკურნალობა _ 2 ეტრატი.

ეტრატით ეტრატის აღდგენა იდეალური მეთოდია დოკუმენტების უმრავლესობისათვის. ეტრატი ისევე ,როგორც ხელნაწერი, ძლიერ რეაგირებს  ტემპერატურულ და ტენიანობის ცვლილებებზე. დამატებული ეტრატილი გამყარებულია წყალნახევი პიგმენტით, შრება პრესით ჩარჩოზე. შემდგომ ნაწილები იჭრება დაზიანებას  პლუს  5 მმ. ზომაზე. დასამატებელი ეტრატი ილესება (თხელდება) დაზიანების ვერტიკალურად და  verso- ზე უმეტესად სახამებლით წეპდება.

53.

ამ სურათზე  დამატებულია recto. თქვენ დაადასტურებთ, რომ დამატებული ნაწილი კარგად შეერწყა ძველ ეტრატს. ეს დანამატი იყო ჩამკვდარიდაზიანება დიდდებოდა, რადგანაც ფურცლები იხეოდაოდა. 59 . აღდგა ეტრატით.

 

54. რას არ უნდა შევეხოთ.

საპირისპიროდ, ამ მეორე მაგალითში აღდგენა შესაძლებელია რისკის გარეშე. რესტავრაციის გადაწყვეტილება უნდა მივიღოთ მაშინ, თუ დაზიანების რისკი მზარდია. რესტავრაცია არ უნდა იყოს განახლება და უფრო მეტად კი პაროდია.

 

55. ყდის მკურნალობა.

რესტავრაციის სამსახურში შემოსვლისას ამ დოკუმენტის ყდა განიხილეს, როგორც მდარე:

_ ტყავი იყო გაქექილი.

_ ფრთები იყო გახეთქილი და მოძრავი, მაგრამ ტყავის დაგლეჯის გარეშე. ჭეშმარიტება გამოჩნდა რესტავრაციის პროცესში.

_ დაფების კუთხეები იყო დაჩლუნგებული და დაზიანებული.

_ ლაგამი იყო გახეთქილი ნაკერებზე.

_ სარქველი იყო დაჭმუჭნული.

_ ორივე კაპტალი იყო გაცვეთილი და მოშვებული.

_ ყდამ გადაიტანა დიდი შეკეთება როგორც მთავარ შეკერვაზე, ისევე XX -ში თავსა და ბოლოში დამატებული აქსიდური ქაღალდის თავისუფალ მოძრავ ფურცლებზე (საცავზე), რომლებზეც დაკრული იყო შენიშვნები.

დამატებული ფორზაცები ისევე, როგორც ტყავის გამამტკიცებელი, მოშორდა, შენიშვნები მოიხსნა და შემდეგ განთავსდა ეტრატის დამხმარე ფურცლებზე ტექსტის თავსა და ბოლოში.

56. ნაკერის რესტავრაცია.

ტონალობით ყველაზე მიახლოებული თხის ტყავი იყო გამოყენებული პერანგის რესტავრაციისთვის.

იგი დამუშავდა იმავე სისქეზე, როგორც ძველი. დანოტივდა, დაეკრო დაზიანებულ ადგილებს. გაშრობის შემდგომ ძველი ტყავი ჩაწებდა (აპლიკაცია) დამატებულ ნაწილზე და დაზიანებების კონტურები შემოისაზღვრა ხელსაწყოთი, რათა აღნიშნულიყო გასასხლავი ზონები. სხვადასხვა ზომის სკალპელები იყო გამოყენებული ჭარბი ახალი ტყავის ასახსნელად. ძველი ტყავი დაეკრო და დაზიანებების იკიდეები შეივსო ახალი ტყავით.

57. კუთხეების რესტავრაცია.

არყის ხე იყო გამოყენებული დაბლაგვებული კუთხეების აღსადგენად. მონაკვეთების კონტურები მაკრატლით იყო გამოყვანილი და ცხოველური წებოთი დაკრული (გაციებული თევზის) მორგებული დანამატები, 48 საათიანი შრობის შემდგომ კუთხეების მონაკვეთები მაკრატლით ჩასწორდა. ახალი ტყავი მომზადდა და დაეკრო ძველს.

58.

ფორზაცის ქსოვილი აიხსნა კაპტალისა და კუთხეების საფუძვლიდან, დამაგრდა I რვეულზე, რომელსაც დაემატა ეტრატი 1 . საცავად.

 

59. იგივე უკან.

60. შესაჯამებლად მონაცემები: სულ 387 . წაესვა წებო, 192 დაგლეჯილი . დადგინდა და განისაზღვრა შესატყვისი დრო, 13 დამწვარი . აღდგა ეტრატით, 88 დაჩეხილი ფსკერი თავში და 103 ბოლოში აღდგა იაპონური ქაღალდით, 51 სხვა . რესტავრირებულია ეტრატით, 9 ნაწიბური შეკეთდა, უკანა (356) ფურცელი დამაგრდა მყარად.

283 სთ. იყო საჭირო ამ სამუშაოსათვის. აქ არ ვთვლით გაშრობის ხანგრძლივ დროს. გმადლობთ ყურადღებისთვის.

 

 

 

 

 

 


 


Lettre d'invitation de Buba Kudava

 

 


 

Réponse de Bruno Racine

 

 

F

 

·       fotosuraTebi

 

1.გახსნილი დოკუმენტი ყდის მხარეზე

 

 

2.dokumentis zeda frTa

 

 

3. dokumentis qveda frTa

 

 

4. dokumenti furclebis mxriv

 

 

5. dokumenti Sida qsoviliT

 

6. kaptali

 

 

7. gaxsnili dokumenti

 

 

·       sqemebi

 

8. zeda frTa

9.  qveda frTa

10. sam elementiani xis zeda frTa

11. or elementiani xis qveda frTa

 

12. zeda ydis gakeTebis teqnika

 

13. zeda ydis gakeTebis teqnika  da tilos mimagreba

 

14. zurgis tilosi da kaptalis SemuSaveba

15. gadafarva tyaviT da ydis Sesakravi tyavis Tasmebis wyoba

 

16. furclebis mTlianobis operacia.

 

 

 

 

ორნელი კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი

 

ქართული ხელნაწერი წიგნი საზღვარგარეთ
შეადგინეს მაია კარანაძემ, ვლადიმერ კეკელიამ, ლელა შათირიშვილმა და ნესტან ჩხიკვაძემ
ნესტან ჩხიკვაძის რედაქციით

თბილისი 2018
 

 

Page 202 BNF

 

საფრანგეთის რესპუბლიკა

საფრანგეთის ნაციონალური ბიბლიოთეკა

 

საფრანგეთში ქართული ხელნაწერი წიგნი ინახება პარიზში, საფრანგეთის ნაციონალური ბიბლიოთეკის აღმოსავლურ ხელნაწერთა ფონდში. საფრანგეთის ნაციონალური ბიბლიოთეკა ევროპის უძველესი წიგნსაცავია, რომლის დაარსებასაც საფუძვლად უდევს შუა საუკუნეების განმავლობაში საფრანგეთის სამეფო კარის მიერ შეკრებილ წიგნთა კოლექცია. საფრანგეთის რევოლუციის შემდგომ ბიბლიოთეკა იყო ნაციონალიზებული, მან შეიძინა არა მხოლოდ ევროპულ, არამედ აღმოსავლურ წერილობით სიძველეთა უმდიდრესი კოლექციები. სხვადასხვა დროს მას ეწოდებოდა სამეფო, საიმპერატორო და ნაციონალური. საფრანგეთის ნაციონალურ ბიბლიოთეკაში ქართული ხელნაწერი წიგნის პირველი ეგზემპლარი XVIII ს-ის 40-იან წლებში მოხვდა, კერძოდ, 1739 წელს სამეფო ბიბლიოთეკის საცავებში უკვე არსებობდა სვინაქსრის (Geo.4) ქართული ნუსხა, რომელიც იმდროინდელ აღმწერელს სომხურ ხელნაწერთა რიცხვისთვის მიუმატებია, ნომრით 25. იმავე XVIII ს-ში 4 ერთეული შეემატა საიმპერატორო ბიბლიოთეკის საცავს, ხოლო 1866 წლისთვის ბიბლიოთეკის ფონდებში უკვე დაცული იყო 16 ქართული ხელნაწერი წიგნი. მისიონერების, პოლიტიკური მოღვაწეებისა თუ კერძო პირების მეშვეობით ეს ფონდი თანდათანობით ივსებოდა. დღეს ეს კოლექცია 32 ერთეულს ითვლის, რომელთაგან ორი 1865 და 1897 წწ-ში ხელნაწერთა ინვენტარიზაციის დროს ვიქტორ ლანგლუასა და ლეონ ფეერის მიერ შედგენილი ფრანგულენოვანი ხელნაწერი კატალოგია. ქართული ხელნაწერების დათარიღებისა და რაობის დადგენაში ბიბლიოთეკას დიდი დახმარება გაუწია ფრანგმა ქართველოლოგმა მარი ბროსემ. კოლექციის ცალკეულ ერთეულებს დღესაც ერთვის ბროსესეული განმარტებები, რომ აღარაფერი ვთქვათ ხელნაწერთა ჩამონათვალის პუბლიკაციაზე (Brosset 1830: 113-128; 1833; 1834; 1837). XIX ს-ის დასარულ კოლექციის მოკლე აღწერილობა გამოსცა ალ. ხახანაშვილმა (ხახანაშვილი 1898: 1-20). მ. ბროსესეული განმარტებები, რომ აღარაფერი ვთქვათ ხელნაწერთა ჩამონათვალის პუბლიკაციაზე (Brosset 1830:113-128; 1833; 1834; 1837). XIXს-ის დასარულ კოლექციის მოკლე აღწერილობა გამოსცა ალ. ხახანაშვილმა (ხახანაშვილი 1898:1-20).
 

 


 

Page 205

 

Geo.3. ლექციონარი. X-XI სს. მიჯნა. 387ფ.; ეტრატი; 36×25 სმ.; ნუსხური; მოყავისფრო შავი მელანი; სათაურები და საზედაო ასოები მთავრულით, სინგურით; XVI ს-ის ტვიფრული ტყავის ყდა. გადამწერი: მონაზონა (237v, 301r). გადაწერის ადგილი უცნობია. ხელნაწერი ნაკლულია. ლექციონარში წარმოდგენილია კალენდარი, ბიბლიური საკითხავები, V-VIII სს-ების იერუსალიმური პრაქტიკის ევქარისტული ლიტურგია. წიგნს დიდი მნიშვნელობა ენიჭება ადრებიზანტიური ლიტურგიკული პრაქტიკისა კვლევის საქმეში. საყურადღებოა, რომ ლექციონარში შეტანილია ქართველ წმინდანთა – წმ. ნინოს, წმ. არჩილის (8 იანვარი), წმ. რაჟდენის (26 ივნისი), წმ. აბიბოს ეპისკოპისის (6 ივლისი), წმ. შუშანიკის (17 ოქტომბერი), ევსტათი მცხეთელის (20 დეკემბერი) და სხვ., ასევე, სომეხ წმინდანთა – წმ. გრიგოლ პართელის (21 დეკემბერს), რიფსიმესა და გაიანეს (22 დეკემბერს) ხსებნებები (300v-302r). წიგნის გადაწერის ადგილი უცნობია, მაგრამ მისი მოცულობა, რედაქციულობა და კალენდარში ქართველ და სომეხ წმინდანთა ხსენების ჩამატება გვავარაუდებინებს, რომ ხელნაწერი ტაო-კლარჯეთის სივრციდან უნდა მოდიოდეს, ვინაიდან სწორედ X-XI სს-თა მიჯნის ამ სამწიგნობრო გარემოსათვისაა დამახასიათებელი ზემოთ დასახელებული ტენდენციები. გადამწერის ვინაობას ვიგებთ წიგნის 301r-v-ზე არსებული ანდერძიდან და მინაწერებიდან: „ადიდე ნათელი ჩემი მამაჲ სტეფანე დღეგრძელობით, მწერალი მონაზონაი ლოცვასა მომიხსენეთ ღმრთისათჳს“ (237v). მინაწერსა და ანდერძში მოსხენიებული სტეფანე, გადამწერის სულიერი მოძღვარი, ექვთიმე თაყაიშვილის ვარაუდით, უნდა იყოს X ს-ის ბოლო მეოთხედის მოღვაწე სტეფანე სანანოისძე ჭყონდიდელი (თაყაიშვილი 1933:28). ხელნაწერის ისტორიისათვის მეტად საყურადღებოა მასზე არსებული გვიანდელი მინაწერები. 16r-ზე XVI ს-ის მინაწერის თანახმად, კრებული 480 ფურცლისგან შედგებოდა, მოგვიანო ცნობით კი – 392 ფ. თავში დართული იტალიური მინაწერი გვამცნობს, რომ ხელნაწერი საქართველოდან ევროპაში 1731 წელს გაუტანია კაპუცინ მისიონერთა წინამძღვარს. ლექციონარის ეს უძველესი რედაქცია სამგზისაა გამოცემული (Goussen 1923; Tarchhischvili 1959-1960; დანელია 1987; 1997).

 


 

 

Korneli Kekelidze Georgian National Center of Manuscripts

THE GEORGIAN MANUSCRIPT BOOK ABROAD Compiled by Maia Karanadze, Vladimer

 Kekelia, Lela Shatirishvili and Nestan Chkhikvadze Edited by Nestan Chkhikvadze

 

Tbilisi 2018

 

The book “Georgian Manuscripts Abroad – Monograph in Georgian and English” is published under the Korneli Kekelidze Georgian National Center of Manuscript’s research project (HE 15-008) funded by the Shota Rustaveli National Science Foundation. Scientific leader of the project: Nestan Chkhikvadze Team of scholars: Maia Karanadze, Vladimer Kekelia and Lela Shatirishvili Project Coordinator: Zurab Samarganishvili English translation by Lado Mirianashvili The project participants extend their thanks to the National Library of Austria, the Berlin State Library, the British Library, the National Library of France, the National Library of Russia (in SaintPetersburg), the Library of University of Birmingham, Cambridge University Library, Göttingen University Library, the University of Graz Library, the Library of Congress, Houghton Library of Harvard University, Leipzig University Library, the Lilly Library University of Indiana, the Bodleian Libraries of the University of Oxford , Princeton University Library for cooperation. We would like to express our gratitude to Dr. Gillian Evison, the head of the Bodleian Libraries’ Oriental Section, Olga Vasileva, curator of the Oriental collections Manuscript department National library of Russia, Meline Pehlivanian, Deputy Head of the Oriental department Berlin State Library, for their willingness to support the project. All rights reserved. This book, or parts thereof, may not be reproduced in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying and magnetic recording, without the prior permission in writing from the copyright owner. All the illustrations published in the Monograph Book are officially agreed with scientific library centers operating abroad. All rights reserved. © 2018 Korneli Kekelidze Georgian National Center of Manuscripts © 2018 Nestan Chkhikvadze, Vladimer Kekelia, Maia Karanadze, Zurab Samarganishvili, Lela Shatirishvili

ISBN 978-9941-9564-9-2


 

Page 212 The French Republic

 

& page 215

Voir version française

Geo. 3.Lectionary.Turn of the 10th to the 11th c.387 folios; parchment; 36x25 cm; writtenin Nuskhuri in black brownish ink; titles and initials are written in Asomtavruli script and in cinnabar ink; the 14th-century cover of stamped leather. Scribe: Monazona (237v, 301r). Place of copying is unknown. The manuscript lacks leaves. It contains calendar, Biblical readings, Liturgy of Jerusalem of the 5th-8th centuries. The manuscript is of special importance for studying early Byzantine liturgical practices. It is of interest that the entries with feasts of Georgian and some other saints are found in the Lectionary: St. Nino, St. Archil (8 January), St. Razhden (26 June), Holy Bishop Abibos (6 July), St. Shushanik (17 October), Evstate Mtskheteli (20 December), etc. The following Feast Days of Armenian saintsare included: St. Gregory the Parthian (21 December), St. Hripsime and St. Gayane (22 December) (300v-302r). Place of copying of the manuscript is unknown, though taking into consideration largeness of the manuscript, recensional attribution of the text and inclusion of Feast Days of both Georgian and Armenian saints suggests that it should have been copied in the realm of Tao-Klarjeti: the above-mentioned tendencies are characteristic of the scriptoriums of this historical province. From Testament and colophon on page 301r-v we learn the name of the scribe: “[May God] exalt my pureFather Stepane – give him long days of life. For God’s sake, mention the scribe Monazona in your prayers.” (273v). In E. Takaishvili’s opinion, Stepane, spiritual father of the scribe mentioned in the Testament, should be Stepane Sananois-Dze Chkhondideli, political and religious figure of the last quarter of the 10th century (თაყაიშვილი 1933: 28). Colophon of later period gives information about history of the manuscript. According to the 16th-century colophon found on p. 16r, the manuscript contained 480 leaves. In the later colophon in Italian, found on p. 392, the manuscript was taken from Georgia to Europe by missionaries. This oldest recension of the Lectionary has been published three times (Goussen 1923; Tarchnischvili 1959-1960; დანელია 1987, 1997).


Version française

Géo. 3.Ce lectionnaire date du passage  du 10ème au 11 ème siècle et comporte 387 pages de parchemin; 36x25 cm; est écrit en Nuskhuri à l'encre noir brunâtre; les titres et les initiales sont écrits en caractères Asomtavruli et à l’encre de cinabre; la couverture du 14ème siècle est en cuir estampé. Le scribe Monazona (237v, 301r). Le lieu de copie est inconnu. Il manque quelques  feuilles à ce manuscrit. Il contient le calendrier, les lectures bibliques, la liturgie de Jérusalem des 5ème-8ème siècles. Le manuscrit est d'une importance particulière pour l'étude des premières pratiques liturgiques byzantines. Il est intéressant de noter que les entrées avec des fêtes de géorgien et d'autres saints se trouvent dans ce Lectionnaire: Sainte-Nino, Saint-Archil (8 janvier), Saint-Razhden (26 juin), Saint Évêque Abibos (6 juillet), Sainte Shushanik (17 octobre), Evstate Mtskheteli (20 décembre), etc. Les fêtes suivantes des Saints Arméniens comprenaient: saint Grégoire le Parthe (21 décembre), Saint Hripsime et Sainte Gayane (22 décembre) (300v-302r). ). Le lieu de copie du manuscrit est inconnu, bien que, compte tenu de la taille du manuscrit, l'attribution du texte par la révision et l'inclusion des fêtes des Saints Géorgiens et Arméniens suggèrent qu'il aurait dû être copié dans le domaine de Tao-Klarjeti: les tendances mentionnées ci-dessus sont caractéristiques des scriptoriums de cette province historique. Dans leTestament et colophon à la page 301r-v, nous apprenons le nom du scribe: «[Que Dieu] exalte mon pur père Stepane - donne-lui de longues journées de vie. Pour l'amour de Dieu, mentionne le scribe Monazona dans tes prières. " (273v). Selon E. Takaishvili, Stepane, père spirituel du scribe mentionné dans le Testament, devrait être Stepane Sananois-Dze Chkhondideli, figure politique et religieuse du dernier quart du X ème siècle (თაყაიშვილი 1933: 28). Colophon de la période postérieure donne des informations sur l'histoire du manuscrit. Selon le colophon du XVI ème siècle trouvé à la page 16r, le manuscrit comprenait 480 pages. Dans le dernier colophon en italien, trouvé à la page 392, le manuscrit a été emporté de Géorgie en Europe en 1731 par des missionnaires. Cette recension la plus ancienne du Lectionnaire a été publiée trois fois (Goussen 1923; Tarchnischvili 1959-1960; დანელია 1987, 1997).

 

 

 

 

 

 

 


 

 

J'ai collaboré activement depuis l'année 2007 , avec le Centre National des Manuscrits dirigé à l'époque par Buba Kudava .

Cette collaboration s'est concrétisée par le  don de livres, journaux et manuscrits de mon père, Elisse Pataridze (1898-1975)

Par la suite, j'ai transféré à Tbilissi archives de ma soeur Goulnara Pataridze

(1943-2003)

C'est en Juin  2007 que Karlo Inasaridze (15 nov 1919 - 24 juillet 2007) à donné son accord à Buba Kudava de faire don au Centre National des Manuscrits , des Journaux, livres, publications et bandes magnétiques qu'il entreposait à la Bibliothèque du Chateau de Leuville sur Orge, bibliothèque dont il avait la responsabilité et qu'il avait organisée et aménagée bénévolement. Le transfert de ces archives a été effectué en  Juin 2008

 

 

Attestations de donnations

Retour début